Alles

De Lancet Global Series over kunst en gezondheid

De voormalige president van Chili, dr. Michelle Bachelet, heeft een artikel geschreven voor de rubriek ‘Comment’. Hierin betoogt zij dat kunst als een publiek goed moet worden beschouwd. Volgens dr. Bachelet kan de inzet van kunst in de gezondheidszorg bijdragen aan gezondere, rechtvaardigere en menselijkere samenlevingen. Zij roept overheden daarom op om toegang tot culturele participatie te beschouwen als onderdeel van de sociale infrastructuur die gezondheid ondersteunt.

In de rubriek ‘Viewpoint’ presenteren dr. Nisha Sajnani en haar collega’s een onderzoeksagenda voor beleidsonderzoek naar Arts in Health. Om beleidsmakers in staat te stellen effectief beleid op het gebied van kunst en gezondheid te ontwikkelen, is een brede, hoogwaardige empirische kennisbasis nodig. In dit artikel onderscheiden de auteurs vier uitdagingen die ze adviseren om als prioriteit te stellen: het versterken van ethische kaders, het verbeteren van de empirische onderbouwing en economische evaluatie, het omarmen van methodologisch pluralisme en het aanpakken van de ongelijke wereldwijde spreiding van empirisch onderzoek.

Professor Daisy Fancourt en haar collega’s bieden in een peer reviewed artikel een reeks handvatten om richting te geven aan de integratie van kunst in de zorg, gezondheidsbeleid, en onderzoek. Naast de recente publicatie van haar boek The Art Cure maakt Fancourt deel uit van de European Culture and Health Hub, een door Horizon Europe ondersteund onderzoeksproject waarin veertien landen samenwerken aan onderzoek naar de effectiviteit van programma’s op het gebied van Arts in Health in de Europese Unie. Arts in Health Groningen vertegenwoordigt Nederland binnen dit project, voert praktijkgericht onderzoek uit en draagt bij aan de ontwikkeling van instrumenten voor beleidsmakers op het gebied van kunst en gezondheid.

De digitale versies van de vier artikelen zijn nu gratis beschikbaar voor iedereen met een Lancet account. Iedereen kan een account gratis aanmaken.

Lancering van het foto-essay in het Guggenheim

Naast de Lancet Global Series lanceerde het Jameel Arts & Health Lab een foto-essay. De presentatie vond plaats op 24 september 2025 in het Guggenheim Museum in New York, als onderdeel van UNGA Healing Arts Week. Het foto-essay brengt beelden samen van initiatieven op het gebied van kunst en gezondheid uit verschillende delen van de wereld. De beelden laten zien hoe kunst kan bijdragen aan gezondheid en welzijn, met bijzondere aandacht voor ondervertegenwoordigde gemeenschappen en complexe zorgomgevingen. Bij de lancering waren vertegenwoordigers aanwezig van het Guggenheim, The Lancet, de WHO en C ommunityJameel, evenals kunstenaars, onderzoekers en zorgprofessionals.

Arts in Health professionals gebruiken verschillende benaderingen om het welzijn van patiënten en personeel in de gezondheidszorg te ondersteunen, zowel in ziekenhuizen als in instellingen voor langdurige zorg. Dit kan variëren van het luisteren naar opnames tot een live optreden aan het bed van een patiënt, of het laten meezingen en spelen van personeel en familie, tot het improviseren van nieuwe muziek met patiënten en naasten.

In het ziekenhuis
Livemuziek in ziekenhuizen is een prachtig voorbeeld van hoe kunst welzijn en gezondheid kan versterken. Het project Muziekmaatjes, waar muziekschool Boedijn en Dijklander Ziekenhuis een meerjarige samenwerking zijn aangegaan, zorgt door livemuziek op de kinderafdeling voor momenten van ontspanning, ontsnapping en plezier bij kinderen en hun ouders. Een ander mooi initiatief specifiek voor kinderen is De Liedjesfabriek waar kinderen onder begeleiding van een muziekprofessional hun eigen liedje schrijven en opnemen. Kinderen uit heel Nederland kunnen bij De Liedjesfabriek een nummer maken over het onderwerp dat zij kiezen en in de muziekstijl die bij hen past.

Muziek wordt ingezet op meer afdelingen in het ziekenhuis, bijvoorbeeld op de Intensive Care door het initiatief MuzIC. MuzIC werkt in ziekenhuizen door heel Nederland. Samen met de aangesloten ziekenhuizen streeft MuzIC naar een sneller herstel en het beperken van de impact die een IC-opname kan hebben op patiënten Ook de organisatie ‘Muziek aan bed’ verzorgt muzikale interventies op verschillende afdelingen van ziekenhuizen verspreid over Nederland.

In langdurige zorginstellingen en thuis
Muziek voor gezondheid en welzijn is er ook bij mensen thuis en bij bewoners van verpleeghuizen, revalidatiecentra en hospices. Zo brengt ‘Muziek aan Bed’ met het programma ‘Muziek aan tafel’ livemuziek bij dementerende bewoners van verpleeghuizen om samen te zingen, bewegen, dirigeren of luisteren.

Ook Mimic en Embrace zijn voorbeelden van organisaties die muziek in instellingen en in de thuissituatie aanbieden. Embrace richt zich bovendien op doelgroepen binnen het sociaal domein, bijvoorbeeld met het project ‘Slagkracht’ om sociale cohesie te vergroten.  Zowel Embrace Nederland als Mimic verzorgen daarnaast workshops voor zorgprofessionals en mantelzorgers, waarbij zij leren hoe ze muziek kunnen integreren in de dagelijkse omgang met patiënten en familieleden.

Wat de wetenschap zegt
Er zijn aanwijzingen dat muziek bijdraagt aan herstel van ziekte, vermindering van pijn, stress, angst en depressie. Er zijn zelfs aanwijzingen dat muziek de reacties van het afweersysteem ten gunste kan beïnvloeden. In de thuissituatie kan muziek veel betekenen voor mensen met onder andere neurologische aandoeningen, zoals mensen die een beroerte hebben doorgemaakt, mensen met de ziekte van Parkinson of mensen met dementie.Specifiek bij mensen met neurologische aandoeningen lijkt muziek positieve effecten te hebben op de activatie van gebieden in de hersenen die betrokken zijn bij denken, voelen, beweging en emotie. In coronatijd gaven de hoogleraren Dick Swaab en Erik Scherder een interessant publiekscollege over ‘Muziek en het brein’ waarin de positieve effecten van muziek mooi uitgelegd worden. Muziek kan ook een krachtig middel zijn voor zorgmedewerkers en mantelzorgers: muziek geeft hen ontspanning en zorgt dat je even op een andere manier als zorgprofessionals samen bent en reflecteert. Onderzoeksresultaten van Mimic tonen verder dat muziek leidt tot een versterkt contact tussen patiënten en verpleegkundigen en een toename van compassie van verpleegkundigen.

Organisaties in Nederland op het gebied van muziek in de gezondheidszorg
Er zijn nog veel meer organisaties die muziek aanbieden in de gezondheidszorg, zoals ziekenhuizen, de langdurige zorg en het sociale domein. Zie bijvoorbeeld:

• Bedside Buskers
• Muziekids
• Zingen in de Zorg
• Hier is Muziek!
• Muziek voor de Zorg 
• Genetic choir
• REVA BEATS
• Stichting Muziek in Huis
• Zing mee in het Participatiekoor
• Bedside Singers – Zingen voor de ziel op reis) 
• MuzIC
• Mimic muziek
• ThuisMuziekZorg
• De Liedjesfabriek 
• Muziek Aan Bed

‍

Zo ziet Arts in Health eruit in de praktijk

Participatieve Arts in Health-projecten richten zich op welzijn. Het doel is mensen te helpen ontspannen, zich minder alleen te voelen en actief, nieuwsgierig en betrokken in het leven te staan. Kunstenaars stimuleren bijvoorbeeld patiënten in ziekenhuizen, zorgmedewerkers en mensen in de wijk om zelf kunst te maken. Er bestaan een aantal opleidingen voor participatieve Arts in Health-praktijk in Nederland, maar op dit moment is er geen landelijke certificering of beroepsregister.

Vaktherapie kan zowel een vorm van behandeling zijn als ondersteuning van het algemeen welzijn, maar meestal hebben vaktherapieën specifieke gezondheidsdoelen. Vaktherapeuten zetten kunstzinnig werken in als behandeling, bijvoorbeeld bij psychische klachten of in de revalidatie. Vaktherapeuten zijn opgeleid en landelijk geregistreerd als therapeut.

Voorbeelden uit de praktijk

Steeds meer kunstpraktijken vinden een plek in het leven van bewoners in de langdurige zorg en er zijn tal van mooie initiatieven gaande. Een voorbeeld daarvan is hetwerk van de kunstenaars Sjaak Langenberg en Rose de Beer, die in heel Nederland unieke initiatieven opzetten. Nederlandse Arts in Health-initiatieven verschillen van vorm, maar ze maken allemaal ruimte voor contact, verbeelding en welzijn.

Ook zijn er genoeg voorbeelden van zorgorganisaties die een Arts in Health-aanbod hebben. Zo werken Vitalis in Eindhoven en AxionContinu al jaren met  een kunstcoördinator. In Amsterdam brengt het Ambulant Kunstteam van Cordaan kunstenaars de wijk in, waar zij samen met een cliënt thuis kunst maken. Ook in de geestelijke gezondheidszorg en in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking zijn er kunstprogramma's, zoals bij Lister en Reinaerde.

Arts in Health Groningen bouwt met pilotprojecten aan een vaste plek voor kunst in de zorg in het Noorden, bijvoorbeeld met kunstprogramma's voor medewerkers van het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) en via het buurtprogramma Buur & Boek met NOORDWOORD, waarin samen lezen en creatief schrijven buurtbewoners bij elkaar brengen. Ook in het Dijklander Ziekenhuis wordt live muziek steeds vaker een vast onderdeel van de klinische zorg.

‍

Voor Arts in Health professionals

Arts in Health-programma's beginnen vaak als pilot. Een pilot is een kans om zichtbaar te maken welke effecten kunst kan hebben op het welzijn van mensen. Pilots beantwoorden de vragen van sceptici en helpen bij het plannen van permanente, duurzame programma's.

Werk je in een zorginstelling? Overweeg je een participatieve Arts in Health-pilot in een organisatie of instelling? Begin dan met kijken waar kunst het welzijn zou kunnen ondersteunen binnen het reguliere dagelijkse leven. Zoek anderen die enthousiast zijn over het idee en die je kunnen helpen met het leggen van contacten. Bepaal wie de deelnemers van de pilot worden. Begin klein, maak een budget en leg al je werk goed vast.

Ben je kunstenaar of maker? Wil je een project voorstellen in een wijk, een instelling voor langdurige zorg of een ziekenhuis? Zoek dan eerst zoveel mogelijk uit over welke activiteiten daar al plaatsvinden en hoe bestaande programma's het leven en werk van de mensen daar vormgeven. Zijn er specifieke uitdagingen waar jij ondersteuning bij zou kunnen bieden? Welke vormen van zorg hebben de mensen daar echt nodig? Zoek mensen die openstaan voor je idee en die je in contact brengen met anderen in de wijk of organisatie.

Je hoeft een Arts in Health-project niet helemaal vanaf nul op te bouwen. Een goed begin is je voor te stellen hoe het werk dat je al doet zorg en steun kan bieden aan mensen die dat nodig hebben. Welke kunstvorm of aanpak je ook kiest, die moet passen bij de deelnemers en de setting.

Arts in Health Netherlands

Arts in Health Netherlands verbindt mensen en organisaties die zich inzetten voor Arts in Health in Nederland. Om de beweging verder te brengen, werken we aan vier thema's: praktijk, onderzoek, beleid en onderwijs. Rond elk thema komen mensen samen die ervaring, kennis en netwerk meebrengen. Zo bouwen we stap voor stap aan een stevig veld in Nederland. Hoewel professionals van veel organisaties betrokken zijn bij AiHN, nemen op dit moment drie organisaties het voortouw bij de inhoudelijke opbouw van het thema praktijk:

• Kunstloc Brabant
• AxionContinu
• LKCA

Kennis uit de praktijk

Om de praktijk in Nederland beter te begrijpen, heeft de praktijkgroep een inventarisatie gemaakt van ruim 220 Arts in Health-initiatieven. Het rapport laat zien waar initiatieven hebben plaatsgevonden, welke soorten samenwerkingspartners betrokken waren en welke thema's, doelgroepen en financieringsvormen voorkomen. Ook laat het zien welke factoren bijdragen aan succesvolle en duurzame Arts in Health-praktijken. Samen bieden ze een eerste overzicht van waar het veld nu staat en wat nodig is om het verder te ontwikkelen.

Lees de blog

Werkzame elementen in kunst, zorg en welzijn

‍
Welke factoren maken het Arts in Health veld succesvol? Op basis van een enquête onder professionals uit de zorg-, welzijns- en cultuursector beschrijft dit rapport werkzame elementen, randvoorwaarden en aanbevelingen voor een duurzame praktijk. Download het rapport hier.

Lees de blog

Verder lezen

• Boeken over Arts in Health
• Academische tijdschriften
• Rapport: volgende stap voor Arts in Health-netwerk
• Culture for Health and Well-being Compendium
• Arts Council Ireland, Arts in Health Handbook

Wil je een actieve bijdrage leveren aan arts in health? Binnenkort is dat mogelijk door je aan te sluiten bij de alliantie. Schrijf je in voor onze nieuwsbrief om op de hoogte te blijven.

Zorginstellingen met een kunstaanbod

AxionContinu is een zorginstelling uit Utrecht (en omgeving) die kunst en cultuur inbedt in haar dagelijkse aanbod. Naast een uitgebreid muziekaanbod — zoals een koor en de populaire ‘appeltaartconcerten’ — kunnen bewoners deelnemen aan tal van activiteiten. Zo is er Museum op vrijdag, waarbij bewoners gezamenlijk een museum bezoeken. Ook werkt AxionContinu samen met studenten van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU) in het project We Heart Society, waarin muziekstudenten samen met bewoners liedjes maken.

In de regio Eindhoven heeft Vitalis (regio Eindhoven) een rijk kunstprogramma. Het theaterproject Trotse kameraden brengt bewoners, jongeren en wijkbewoners samen om een voorstelling te maken. Ook is er AtelierSkon, een werkplaats waar bewoners, wijkbewoners en andere geïnteresseerden van restmaterialen mooie objecten maken.

Cordaan, actief in Amsterdam, biedt zorg aan mensen met een verstandelijke beperking en aan (dementerende) ouderen. Met het programma Kunst in de Zorg willen zij de kwaliteit van leven verbeteren door middel van diverse kunstvormen. Mooie voorbeelden zijn het ambulant kunstteam en multimedia digitale kunst. Bij multimedia digitale kunst leren mensen met een verstandelijke beperking fotograferen, filmen en vormgeven. Het ambulant kunstteam — bestaande uit beeldend kunstenaars, schrijvers, dansers en andere makers — gaat creatief met cliënten aan de slag of bezoekt samen met hen een museum of een voorstelling.

Culturele organisaties in de gezondheidszorg

Dans

Dans op Recept (Noord-Nederland en Limburg) geeft danslessen en workshops aan ouderen en mensen met een chronische aandoening, vaak op woonzorglocaties. Daarnaast trainen zij zorgprofessionals zodat zij dans kunnen integreren in hun dagelijkse routines. Het dansgezelschap Leefmeesters, dat onderdeel is van Dans op Recept, maakt voorstellingen waarin professionele dansers samenwerken met chronisch zieke mensen.

Meerdandans (Noord-Holland) biedt danslessen aan mensen met Parkinson en niet-aangeboren hersenletsel. Aanvragen uit andere regio’s worden doorverwezen naar docenten uit hun netwerk.

Het Huiskamerdanspaleis organiseert dansmomenten voor ouderen met dementie op locatie. De ruimte wordt sfeervol aangekleed en er is een dansdocent aanwezig ter begeleiding. Voor valpreventie heeft Het Huiskamerdanspaleis een speciaal programma ontwikkeld: Het Danspaleis Valpreventie.

Marc Vlemmix Dance richt zich op mensen met aandoeningen als MS, reuma en Parkinson. Tijdens de toegankelijke lessen werken deelnemers aan kracht, balans en flexibiliteit. Hoewel het geen therapie is, ervaren veel deelnemers een duidelijke verbetering van hun kwaliteit van leven.

Switch2Move combineert muziek en beweging voor mensen met de ziekte van Parkinson, dementie, MS of andere chronische aandoeningen. Er zijn open lessen in de regio Amsterdam, Tilburg en Den Bosch, maar voor mensen die aan huis gebonden zijn is het mogelijk om de danslessen via een videoverbinding te volgen.

Theater

Theater Veder speelt voorstellingen in onder andere verzorgingshuizen en maakt gebruik van de Veder Contactmethode. Deze methode leren zij ook aan zorgprofessionals om het contact met cliënten te verbeteren.

Cliniclowns bezoeken niet alleen kinderen, maar ook ouderen met dementie. Door middel van spel, improvisatie en muziek sluiten zij aan bij de belevingswereld van bewoners en creëren ze waardevol contact.

Beeldende kunst & musea

Veel musea hebben speciale programma’s op het snijvlak van kunst, zorg en welzijn, zie bijvoorbeeld Museum van de Geest, Rijksmuseum en Mauritshuis, voor meer informatie kun je ook terecht bij de Museumvereniging.

Maar er zijn ook initiatieven die het mogelijk maken voor ouderen met gezondheidsproblemen om toch van kunst te genieten, zoals MuseumPlusBus. Dat kan via een expositie op locatie — met hoogwaardige reproducties — of door vervoer naar een museum.

KOO (Den Haag) biedt diverse kunstactiviteiten aan voor mensen met een chronische ziekte. Kleurenparade laat senioren kennismaken met verschillende kunstdisciplines, terwijl Kunstknuffel creatieve activiteiten organiseert binnen zorginstellingen. Alle activiteiten worden begeleid door vakdocenten.

In de Achterhoek biedt Amphion Cultuurbedrijf, binnen het landelijke programma Lang leve de kunst, een uitgebreid aanbod van activiteiten voor zorginstellingen. Cultuur met zorg omvat diverse projecten. Zo zijn er huis-kunstenaars die wekelijks langskomen bij een woongroep, maar er zijn ook allerlei kleinschalige initiatieven zoals vilten, dansen en fotograferen onder begeleiding van een kunstenaar. Daarnaast is er een aanbod van korte theatervoorstellingen, geschikt voor bijvoorbeeld mensen met dementie.

Wat zegt de wetenschap?

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) bracht in 2019 een uitgebreid rapport uit over de rol van kunst bij bevordering van gezondheid en welzijn. Daarin staat dat er veel onderzoek is gedaan én dat er overtuigend bewijs is voor positieve effecten van kunstbeoefening of het bekijken/beluisteren van kunst.

Een aantal bevindingen:

• Revalidatie na een beroerte: Dans verbetert spierkracht, houding en balans, en kan geheugen en executieve functies stimuleren.
• Parkinson en MS: Dans versterkt spieren en verbetert houding, mobiliteit en kwaliteit van leven.
• Psychogeriatrie: Drama-activiteiten verbeteren het contact tussen bewoners en zorgverleners. Dans lijkt de spraak positief te beïnvloeden. Literaire activiteiten kunnen geheugen, luistervaardigheid en aandacht verbeteren bij mensen met dementie. Ook verminderen ze gevoelens van eenzaamheid en sociale isolatie.

• Palliatieve zorg: Kunstactiviteiten verbeteren de fysieke en psychische gesteldheid en helpen gesprekken over ziekte en levenseinde op gang te brengen.
• Angst en depressie: Kunst kan gevoelens van angst en depressieve klachten door ziekte, zoals kanker, verminderen.
  
  

Onderzoeksprogramma in Nederland

De ministeries van OCW en VWS werken samen met Stichting RCOAK en Fonds Sluyterman Van Loo in het programma Kunst en Cultuur in de Langdurige Zorg en Ondersteuning. Eén van de doelen is het in kaart brengen van bestaande kunstinitiatieven om te achterhalen welke succesfactoren bijdragen aan een effectief en duurzaam aanbod.
Ook sloegen Amsterdam UMC en Leyden Academy on Vitality and Ageing de handen ineen in het programma Kunst in de Zorg om onderzoek te doen naar de waarde van kunst in de langdurige zorg door bestaande kunstinitiatieven te beschrijven en de impact te evalueren.

Inzicht in beleidsruimte en verankering

Arts in Health ontstaat in de praktijk, maar de keuzes daaromheen bepalen of initiatieven kunnen doorgroeien. Veel projecten laten zien wat kunst kan betekenen voor gezondheid, welzijn en kwaliteit van leven. Tegelijk blijft structurele inbedding vaak lastig, doordat financiering, samenwerking en verantwoordelijkheden versnipperd zijn.

Het rapport Kunst in zorg – wegen naar verankering onderzoekt waar binnen bestaande wet- en regelgeving ruimte zit om Arts in Health duurzamer te organiseren. Van gemeenten en zorgverzekeraars tot welzijn en langdurige zorg: er blijkt vaak meer mogelijk dan gedacht. Ook maakt het rapport zichtbaar waar samenwerking tussen zorg, cultuur en beleid in de praktijk nog vastloopt.

Dit rapport is uitgevoerd door VitaValley in opdracht van Arts in Health Netherlands.

Vijf kunstenaars werkten samen met medewerkers van het Universitair Medisch Centrum Groningen aan participatieve kunstprojecten

In 2025 vond in het UMCG een pilot plaats op het gebied van Arts in Health. Vijf professionele kunstenaars werkten hierin samen met medewerkers van vijf verschillende afdelingen aan participatieve kunstprojecten, gericht op het versterken van welzijn op de werkvloer. De pilot was een initiatief van Arts in Health Groningen, in samenwerking met het UMCG en theatergezelschap Peergroup.

Kunst als aanvulling op zorg

In het groeiende vakgebied Arts in Health gebruiken kunstenaars creatieve methoden om het welzijn van zorgverleners en patiënten te ondersteunen en een gezonde levensstijl te stimuleren. Het is geen vervanging van zorg, maar een waardevolle aanvulling. 

In deze pilot ligt de nadruk op het ondersteunen van medewerkers van het UMCG. Als reactie op de toenemende druk op zorgmedewerkers – hoge werkdruk, burn-out en compassiemoeheid – creëerden de projecten ruimte voor verbinding, inspiratie en het herontdekken van betekenis in het werk. Het centrale thema van de pilot was Zie de mens.

Kunstenaars op de afdelingen

Kunstenaars en afdelingen werden zorgvuldig geselecteerd en aan elkaar gekoppeld. Gedurende vijf maanden maakten de kunstenaars deel uit van hun respectievelijke afdelingen binnen het UMCG:

• Beatrix Kinderziekenhuis‍ - Morgan Ton, multidisciplinair kunstenaar en filmmaker 
• Communicatie & Marketing - ‍Anne Varekamp, ruimtelijk ontwerper en beeldend kunstenaar 
• Hepar-Pancreas-Chirurgie‍ - Emma Berentsen, performance-maker en dramaturg 
• Geestelijke Verzorging - Eva Koopmans, relationeel kunstenaar en ontwerper 
• Orthopedie - Wiesje Gunnink, kunstenaar en kunsteducator

De medewerkers van elke afdeling leerden hun kunstenaar kennen door haar te betrekken bij het werk en de dagelijkse routines. Naarmate de kunstenaars hun afdelingen beter leerden kennen, introduceerden ze creatieve activiteiten die medewerkers tijdens pauzes, rustige momenten op de werkdag en zelfs na werktijd konden doen. Medewerkers gaven aan dat deze creatieve activiteiten hen hielpen hun collega's op een andere manier te leren kennen, los van hun professionele rol.

De kunstenaars en het pilotteam - programmamakers, coördinator en onderzoekers - kwamen gedurende het traject wekelijks samen in een learning community. Deze bijeenkomsten boden ruimte voor reflectie, uitwisseling en onderlinge ondersteuning.

Evaluatie van de pilot

Parallel aan de pilot werd een evaluatie uitgevoerd om inzicht te krijgen in de ervaringen van de deelnemers en de betekenis van het project voor het personeel in de context van hun werk. 

Adrenaline: een audiowandeling door het UMCG

Als eindresultaat van de pilot is, in samenwerking met theatergezelschap Peergroup, een audio-ervaring door het UMCG ontwikkeld. De audiowandeling, getiteld Adrenaline, biedt medewerkers en publiek de mogelijkheid om het thema van de pilot 'Zie de mens' zelf te ervaren, dolend door de gangen en kamers van het ziekenhuis zelf.

Bezoekers worden individueel, met een koptelefoon op, door het UMCG geleid en krijgen toegang tot ruimtes die normaal gesproken niet toegankelijk zijn voor het publiek. Het ziekenhuis zelf fungeert als verteller en deelt verhalen over patiënten en medewerkers, beleidsmakers die worstelen met transities en renovaties, en zorgprofessionals die onder immense druk werken.

Adrenaline nodigt bezoekers uit om het ziekenhuis vanuit een ander perspectief te beleven en na te denken over het menselijke aspect van zorg.

Adrenaline is te bezoeken in het UMCG van 25 februari tot en met 22 maart 2026.

Pilotteam

De pilot wordt geleid door programmamakers Kirsten Krans en Dirk Bruinsma, onderzoeker/trainer Ferdinand Lewis, en projectcoördinator & onderzoeker Nina van den Berg.

Stuurgroep

De stuurgroep van het UMCG zorgt voor strategische begeleiding en supervisie, onder voorzitterschap van Michiel Kahmann, met de volgende leden: Barbara van Leeuwen, Hanneke van der Wal-Huisman, Jaap Tulleken, Bertrand de Jong, Edwina Doting, Joke Fleer en Mark Dessing.

Partners

Universitair Medisch Centrum Groningen, Rijksuniversiteit Groningen, Aletta Jacobs School of Public Health, Peergroup en Nationaal Programma Groningen.

‍

Hoe krijgt kunst een blijvende plek in zorg en welzijn?

Hoe komt het dat kunst op de ene plek een vanzelfsprekend onderdeel wordt van de zorg, terwijl het op de andere plek een tijdelijk project blijft? In het ene ziekenhuis loopt een kunstcoördinator over de afdelingen. Ze legt een boek bij een bed, nodigt een muzikant uit op de verpleegafdeling of tipt de verpleegkundige over een kunstenaar. In een ander ziekenhuis is kunst vooral afhankelijk van vrijwilligers. Een verpleeghuis wil musici uitnodigen, maar heeft er geen budget voor. Elders geeft een stichting meer dan honderd concerten per jaar.

Voor het rapport Werkzame elementen in kunst, zorg en welzijn sprak de werkgroep praktijk van Arts in Health Netherlands met mensen die dit werk elke dag doen: een verpleegkundige, kunstcoördinatoren, kunstenaars, social designers en de directeur van een wijk cultuurhuis. Hun praktijk verschilt soms enorm, maar er zijn ook elementen die van belang zijn voor hen allen. Dit artikel bundelt deze inzichten.

Een blijvende praktijk begint bij een verbinder

Vrijwel ieder initiatief begint met iemand die kansen ziet en mensen bij elkaar brengt. Vaak zonder volledig mandaat, meestal met een pilot, en altijd met veel doorzettingsvermogen. Als verbinder is het belangrijk om een gedreven team samen te stellen: niet alles moet van de motivatie van een enkel persoon afhangen.

Een verbinder, in het rapport ook wel grenswerker genoemd, heeft kennis en ervaring van zowel de kunsten als de zorg nodig. De rol van de verbinder omvat het begeleiden en ondersteunen van kunstenaars en het betrekken van zorgprofessionals en de bredere organisatie in een initiatief. Ook laat de verbinder aan bestuurders zien wat kunst kan betekenen voor de organisatie in de dagelijkse praktijk. 

Het succes van een project of programma is afhankelijk van mensen die zich hard maken voor Arts in Health. Het is belangrijk dat deze verbinder het gezicht is van het project, zelfs als de voortgang langzaam gaat. Social designers Sjaak Langenberg en Rosé de Beer benadrukken dat verandering begint met “aanwezig zijn”: door mee te lopen, vragen te stellen en verbindingen te leggen.

Arts in Health kunstenaars zijn professionals

Het rapport richtte zich op participatieve Arts in Health-praktijk, niet op vaktherapie. Vaktherapeuten zetten kunst in om therapeutische doelen te bereiken; participatieve kunstenaars ondersteunen welzijn, zonder dat vooraf gezondheidsuitkomsten worden voorspeld. Een sterke praktijk vraagt om professionele kunstenaars. Een professionele kunstenaar daagt mensen uit, verrast hen en ziet ze bovenal als mens. Niet als patiënt of cliënt, maar als maker, muzikant of verteller.

In Nederland zijn meerdere organisaties zich bewust van het belang van training. Zo werken er bij Galerie Atelier Herenplaats professioneel opgeleide kunstenaars. Na zorgvuldige selectie investeert Stichting Appeltaartconcerten in de ontwikkeling van de musici. Bij CliniClowns worden de spelers intensief getraind en aangemoedigd om zich verder te ontwikkelen.

Een goed idee verdient een luisterend oor

Een inspirerend project is nog geen blijvende praktijk. Kunst krijgt pas echt een vaste plek wanneer ze onderdeel wordt van de organisatie, en dat ziet er in elke praktijk anders uit. Bij GGzE is de rol van kunstcoördinator opgenomen in het beleid. Vitalis werkt met cultuuraanjagers in het managementteam. Amsterdam UMC heeft een eigen afdeling Kunstzaken die Arts in Health-projecten ondersteunt. Ruimte voor kunst ontstaat niet vanzelf: daarvoor is organisatorische steun nodig, en soms ook steun vanuit de wijk.

In zorgorganisaties en instellingen is bovendien de steun van bestuurders nodig, en die steun ontstaat zelden rondom een vergadertafel. Veel geïnterviewden zien hetzelfde gebeuren: zodra bestuurders zelf ervaren wat kunst met mensen doet, verandert ook hun blik. Eén directeur die meedoet aan een workshop,  ervaart in een half uur vaak meer dan tien beleidsnota's kunnen uitleggen.

Maak het werk zichtbaar

Een tentoonstelling, een korte film, het verhaal van een deelnemer of een concert op de afdeling maakt zichtbaar wat kunst teweegbrengt. Deelnemers worden er trots van, collega’s raken betrokken en bestuurders zien waarom het de moeite waard is om ermee door te gaan. Op professionele wijze vastleggen wat er gebeurt is geen bijzaak, maar helpt de praktijk verder.

Marike Soeterik, projectleider Kunst en Welzijn in Amsterdam, merkt dat een kort filmpje vaak meer bereikt dan een uitgebreide presentatie. Ook ziet ze dat het helpt om een deelnemer aan het woord te laten bij een wijktafel: mensen begrijpen meteen waarom zo’n kunstproject ertoe doet.

Kunst verandert organisaties

Kunstenaars hebben een andere manier van kijken; hier kunnen organisaties van leren.

Een voorbeeld hiervan is het project Progress vs Regress van kunstenaar Melanie Bonajo. Samen met bewoners van een woonzorgcentrum maakte ze een film over hun leven, hun ideeën over technologie en hun blik op de toekomst. Daarbij stond de mens boven de zorgvraag.

Zo'n andere blik doet iets met een organisatie. Zorgteams gaan bewoners anders zien, en bestuurders gaan andere vragen stellen. Daarom noemen sommige kunstenaars zichzelf niet alleen maker, maar ook veranderkundige. Ze helpen collega's in de zorg nieuwe mogelijkheden ontdekken door samen te doen, uit te proberen en bij te sturen.

Het belang van financiering en duurzaamheid

Een vaste plek voor kunst in de organisatie vraagt ook om een duurzame manier van financieren. In de praktijk blijkt een combinatie van verschillende financieringsbronnen vaak het meest toekomstbestendig. Zorgbudgetten, fondsen, gemeenten en culturele partners versterken elkaar en maken het mogelijk om verder te bouwen dan één projectperiode.

Verder lezen?

In het rapport Werkzame elementen in kunst, zorg en welzijn lees je welke factoren volgens professionals bijdragen aan succesvolle en duurzame Arts in Health-praktijken. Download het rapport en ontdek de inzichten, voorbeelden en aanbevelingen uit de praktijk.

Het rapport Werkzame elementen in kunst, zorg en welzijn is opgesteld door Atty Bax (Kunstloc Brabant), Joyce Vlaming (AxionContinu) en Finn Minke (LKCA) voor de werkgroep Praktijk van Arts in Health Netherlands. Voor het rapport werden dertien professionals uit ziekenhuizen, de langdurige zorg en de wijk geïnterviewd.

Een nieuw overzicht van projecten binnen het Nederlandse Arts in Health-veld

Een  inventarisatie van 220 projecten geeft een overzicht van het huidige Nederlandse Arts in Health-veld. Deze inventarisatie laat zien  waar Arts in Health-projecten plaatsvinden, wie ermee worden bereikt en hoe de initiatieven te werk gaan. De inventarisatie biedt een basis voor een landelijke database van Arts in Health-projecten, nu en in de toekomst, en voor nieuwe verbindingen tussen sectoren.

Deze inventarisatie is een eerste aanzet. Er vinden meer projecten plaats dan in het rapport vermeld staan. Dat Noord-Brabant sterk vertegenwoordigd is, komt vooral doordat Kunstloc Brabant de inventarisatie uitvoerde en daar al een sterk netwerk actief is. Het Arts in Health-veld is groter dan je misschien verwacht Arts in health initiatieven zijn overal: in het sociaal domein, de langdurige zorg en ziekenhuizen, maar ook op scholen, in bibliotheken en musea, bij de huisarts, in hospices, de GGZ en asielzoekerscentra. Ze richten zich op volwassenen, ouderen en jongeren, maar ook op kinderen, mantelzorgers en zorgmedewerkers.

Arts in Health kent vele vormen

Arts in Health initiatieven zijn zeer divers.. Beeldende kunst en muziek komen het meest frequent voor, maar ook theater, fotografie, dans, social design, vormgeving, literatuur, textiel, film, nieuwe media en technologie maken deel uit van de praktijk. Een clown op een kinderafdeling, een dichter die met bewoners van een verpleeghuis werkt, of mensen die samen een quilt maken: het hoort er allemaal bij. Het is bijna altijd een samenwerking

Een van de opvallende uitkomsten is dat succesvolle projecten meestal ontstaan uit samenwerking tussen verschillende partners. Kunstenaars werken samen met zorgorganisaties, welzijnsinstellingen en culturele partners. Slechts een handjevol projecten heeft geen enkele samenwerkingspartner.

Dat toont de werkwijze van Arts in Health: een samenwerking tussen verschillende sectoren  waar kunst, zorg en welzijn elkaar versterken. Mensen met verschillende achtergronden die samen nieuwe praktijken ontwikkelen om welzijn te ondersteunen..

Achter de cijfers schuilt iets kwetsbaars

Toch laat de inventarisatie ook iets anders zien. De realiteit is dat veel Arts in Health-initiatieven die een permanente bijdrage willen leveren, afhankelijk zijn van tijdelijke subsidies. 

De meeste initiatieven draaien op financiering voor ongeveer een jaar. Subsidies lopen af en moeten steeds opnieuw worden aangevraagd. Slechts 37 van de ruim tweehonderd initiatieven hebben financiering voor langer dan drie jaar. De rest leeft van projectfinanciering naar projectfinanciering. Dat is de projectencarrousel: veel beweging, maar weinig vaste grond onder de voeten.

Een ander patroon viel ook op: initiatieven waarbij een cultuurcoördinator vanuit een van de partijen betrokken is, hebben vaker structurele financiering. Precies zo'n verbinder, die kunst en zorg aan elkaar knoopt, hangt samen met praktijken die langer standhouden.

Meer ontdekken

Deze inventarisatie evalueert niet  kwaliteit of impact van projecten aangezien de wetenschappelijke literatuur al laat zien dat Arts in Health een levensvatbaar veld is in Nederland. De bedoeling is om te laten zien dat mensen uit diverse sectoren samenwerken om het rijke en veelzijdige Nederlandse Arts in Health-veld te onderhouden en te laten groeien. 

Benieuwd naar alle cijfers en inzichten? Download de eerste landelijke inventarisatie van Arts in Health Netherlands. Hierin lees je waar Arts in Health in Nederland plaatsvindt, hoe het veld is georganiseerd en welke kansen er liggen voor de toekomst.

Deze aflevering van The Health Curve Podcast gaat over de relatie tussen kunst, creativiteit, ons brein en onze gezondheid. Presentator Dr. Jason Arora spreekt met Susan Magsamen, onderzoeker en educator op het gebied van de relatie tussen kunst en het brein; Ruth Katz, expert op het gebied van gezondheidsbeleid en de relatie tussen gezondheid, geneeskunde en de samenleving; en Sarah Lyding, president van The Music Man Foundation, die zich inzet voor de maatschappelijke en gezondheidsimpact van muziek en kunst. Samen bespreken ze hoe muziek, beweging, verhalen en creatieve expressie invloed kunnen hebben op onze hersenen, stress kunnen verminderen, ons emotioneel welzijn kunnen ondersteunen en kunnen bijdragen aan herstel. Van dans bij Parkinson tot muziek bij Alzheimer: het groeiende vakgebied van de Neurokunst maakt steeds meer zichtbaar wat we intuïtief al vaak ervaren en onderzoekt dit vanuit de wetenschap. Tegelijkertijd stellen ze een grotere vraag: wat als kunst niet zomaar een luxe is, maar een belangrijk onderdeel van onze gezondheid en ons welzijn? 

Luister naar de aflevering

KoffieCo | Koffie bij de coassistent is de podcast voor en door studenten Medische Wetenschappen van het UMC Utrecht.

Gewapend met een kop koffie gaan coassistenten Tessa, Tiara en Doris het hele land door om artsen te interviewen. In deze aflevering gaan ze in gesprek met Daphne Voormolen, foetaal geneeskundige en groot kunstliefhebber, over de door haar zelf opgezette Stichting Kunst Salon en haar boodschap over hoe waardevol het is om de link te leggen tussen gezondheidszorg en de culturele sector en kunst in te zetten voor het medisch onderwijs, behandeling en gezondheid en welzijn in het algemeen.

Aflevering 127: Kunst in de zorg

‍

‍

Podcastserie Amsterdam UMC | Waarom kunst in het ziekenhuis?  
9 afleveringen

Waarom raakt een kunstwerk je als je in het ziekenhuis bent, kan een gedicht je tot tranen roeren, troost muziek of roept een verhaal fijne herinneringen op? Word je een betere dokter als je naar kunst kijkt? Waarom wil een kunstenaar graag een werk voor het ziekenhuis maken? En waarom betrekken wetenschappers kunst in hun onderzoek? Ook na een lange loopbaan als curator in het Amsterdam UMC kon Sabrina Kamstra lang niet al die vragen zelf beantwoorden. Daarom vroeg ze patiënten, kunstenaars, curatoren, artsen, wetenschappers en studenten te reageren vanuit hun eigen invalshoek en achtergrond. Dit monde uit in het boek Waarom kunst in het ziekenhuis? met essays van verschillende auteurs en hun reflecties in de gelijknamige podcastserie.

In deze podcastserie komen patiënten, medewerkers, bezoekers en kunstenaars aan het woord. De geselecteerde kunstenaars hebben allen in opdracht een werk voor het Amsterdam UMC gemaakt.

Luister via
Spotify
Apple podcasts
Springcast

London Arts and Health | 6 episodes on social prescribing
‍
The series from London Arts and Health uncovers arts in health practices across the city of London, speaking to practitioners, funders, artists and participants about how they are working and benefitting from arts and health. The podcast has been created to celebrate the launch of the Arts and Culture: Social Prescribing Myth Buster. The myth buster aims to help everyone understand the role of arts and culture in social prescribing.

Listen via
Spotify
Apple podcasts

‍

The Arts for the Health of it podcast features more than 90 episodes.

Why do humans turn to the arts in times of crisis? How do the arts impact our health and well-being? What role do the arts play in the future of society?
‍
Hosts Catherine Particini and Andrea Sanderson (VOCAB) help you integrate the arts into everyday health and wellness practices through information, tips, how-to’s, and expert-led interviews on the subject.

The show explores the role of the arts in society, with special attention to the function of the arts in wellbeing. In one episode you might hear a lighthearted discussion about the health benefits of laughter; another introduces you to a local programme that brings artists together for community projects. Especially if you want to learn more about projects in America, or you are interested in the workings of ‘arts on prescription’ programmes for instance, then this show is for you!

Listen via
Spotify

‍Apple podcasts

‍Youtube

‍

Creative Health Stories | 20 episodes

This series conveys what ‘creative health’ means to different people and in different contexts; how creativity helps to keep us well at a general, preventative level and how it supports chronic and long term health conditions. It highlights creative practices – professional, amateur and those we can do at home – which are helping to keep us well, and what needs to happen so that creativity, the arts and culture are more widely accessible.

This podcast series consists of interviews with professionals and scholars about their arts in health projects, findings, and experiences. The series also takes on the larger policy and ethical issues of arts in health, for example during the July 2024 episode in which Sir Michael Marmot was interviewed. Sir Michael discussed his work on the social determinants of health, and explains his argument that health equality requires creativity be available to everyone.

Listen to the podcast series‍

Kunststof aflevering - NTR - NPO Radio 1
‍
Neuroloog en expert op het gebied van de ziekte van Parkinson, Bas Bloem, gaat in gesprek met hoogleraar ouderenparticipatie, Tineke Abma, over de heilzame werking van kunst op onze gezondheid. Het onderzoek naar kunst-als-medicijn heeft de laatste jaren een enorme boost gekregen. Nu is het volgens Abma tijd om kunst een veel grotere plek toe te kennen in de medische opleiding, in de spreekkamer en in zorginstellingen. Maar hoe?

‍

Kunststof aflevering
‍

Do arts interventions and creative engagement really make a difference in our lives and our brains? Recently, Susan Magsamen, the author of Your Brain on Art: How the Arts Transform Us, and Director of The International Arts and Mind Lab at John Hopkins University School of Medicine, was interviewed to discuss this exact question.

‍

Listen via

Spotify

This episode of When Science Finds a Way explores the science behind the arts as a tool for wellbeing, from research on singing to lived stories of healing and empowerment. In 40 minutes, we hear from leading scholar Daisy Fancourt, from a mother who participated in Breathe Melodies for Mums, and from the ever-inspiring artist Kunle Adewale. 

Listen via

Apple Podcasts

Spotify

Youtube

Het Bewijs Achter Creative Health

Verandering binnen de gezondheidszorg is niet mogelijk zonder dat mensen zelf betrokken zijn. In deze TEDx-talk wordt onderzocht hoe kunst kan bijdragen aan een betere lichamelijke en mentale gezondheid, hoe creatieve activiteiten kunnen helpen om langer gezond te blijven en waarom iedereen in zekere zin een kunstenaar is. 

Jane Hearst is Research and Policy Manager bij het National Centre for Creative Health (NCCH) in het Verenigd Koninkrijk. Daar zet zij zich in voor een grotere rol van kunst en creativiteit binnen de gezondheidszorg. Ze houdt zich onder andere bezig met onderzoeksvragen vanuit de NHS en de overheid en ondersteunt zorgorganisaties bij het ontwikkelen van onderzoeksstrategieën die gebaseerd zijn op wetenschappelijk bewijs. 

In deze talk kijkt ze naar het bewijs voor Creative Health en stelt ze een eenvoudige, maar belangrijke vraag: als creativiteit ons kan helpen om gezond te blijven, waarom zien we het dan zo weinig als onderdeel van onze gezondheid? Aan de hand van onderzoek en persoonlijke verhalen daagt ze ons uit om opnieuw na te denken over wat we eigenlijk verstaan onder gezond gedrag. Het is belangrijk om dit gesprek met een breed publiek te voeren, want: “Zonder jou verandert de manier waarop we naar gezondheid kijken niet.”

In deze documentaire vertellen zorgprofessionals, makers, onderzoekers en organisaties hoe kunst in de praktijk bijdraagt aan gezondheid en welzijn. De film laat zien hoe Arts in Health op lokaal niveau verbinding brengt tussen zorg, welzijn en cultuur.

Meer dan dertig jaar internationaal onderzoek laat zien dat kunst bijdraagt aan positieve gezondheid en welzijn. Het werkt preventief tegen ziektes en versterkt de sociale kwaliteit van leven.

Meer informatie vind je op: De kracht van Arts in Health

This short and informative video from the UK discusses several arts in health projects, and research about the relationship between singing and mental wellbeing. The video features the experience of people with Parkinson’s disease who are part of a project that brings them on museum visits. The video includes clips from a music and movement workshop for people with Parkinson’s. We see them singing and dancing, and exploring what they can do rather than what illness prevents them from doing.

In this TEDx talk, Jill Sonke explores the relationship between creativity and care. As a practitioner, and current Director of the Center for Arts in Medicine at the University of Florida, Sonke brings nearly three decades of experience to describing the impact of artistic expression on wellbeing. Using many engaging examples, she masterfully lays out the case for the introduction of the arts in healthcare. Dancing, live-music, and powerful anecdotes are followed up by a straightforward summary of the evidence for arts in health.

‍

This BBC News report interviews a patient at the Bethlem Royal Hospital psychiatric institution, about the art collection made by patients. The interviewee explores how drawing helps the patient to express themselves, and even points the way toward the end of treatment. "What arts does is give somebody free reign just to go into themselves and say this is what's like for me".

The Bethlem Royal Hospital continues to use art-making activities and hosts its own art gallery now too. The art gallery connects professional artists with patients and patients with art.

‍

One critique of arts in health research is that study sample sizes are too small, and so cannot represent a broader population. In this video, Daisy Fancourt, a leading scholar in the field, discusses her large-scale quantitative study of a range of effects of arts engagement on wellbeing. Her team’s longitudinal analysis of national data showed improved mental, physical and cognitive outcomes.