Hoe krijgt kunst een blijvende plek in zorg en welzijn?
Hoe komt het dat kunst op de ene plek een vanzelfsprekend onderdeel wordt van de zorg, terwijl het op de andere plek een tijdelijk project blijft? In het ene ziekenhuis loopt een kunstcoördinator over de afdelingen. Ze legt een boek bij een bed, nodigt een muzikant uit op de verpleegafdeling of tipt de verpleegkundige over een kunstenaar. In een ander ziekenhuis is kunst vooral afhankelijk van vrijwilligers. Een verpleeghuis wil musici uitnodigen, maar heeft er geen budget voor. Elders geeft een stichting meer dan honderd concerten per jaar.
Voor het rapport Werkzame elementen in kunst, zorg en welzijn sprak de werkgroep praktijk van Arts in Health Netherlands met mensen die dit werk elke dag doen: een verpleegkundige, kunstcoördinatoren, kunstenaars, social designers en de directeur van een wijk cultuurhuis. Hun praktijk verschilt soms enorm, maar er zijn ook elementen die van belang zijn voor hen allen. Dit artikel bundelt deze inzichten.
Een blijvende praktijk begint bij een verbinder
Vrijwel ieder initiatief begint met iemand die kansen ziet en mensen bij elkaar brengt. Vaak zonder volledig mandaat, meestal met een pilot, en altijd met veel doorzettingsvermogen. Als verbinder is het belangrijk om een gedreven team samen te stellen: niet alles moet van de motivatie van een enkel persoon afhangen.
Een verbinder, in het rapport ook wel grenswerker genoemd, heeft kennis en ervaring van zowel de kunsten als de zorg nodig. De rol van de verbinder omvat het begeleiden en ondersteunen van kunstenaars en het betrekken van zorgprofessionals en de bredere organisatie in een initiatief. Ook laat de verbinder aan bestuurders zien wat kunst kan betekenen voor de organisatie in de dagelijkse praktijk.
Het succes van een project of programma is afhankelijk van mensen die zich hard maken voor Arts in Health. Het is belangrijk dat deze verbinder het gezicht is van het project, zelfs als de voortgang langzaam gaat. Social designers Sjaak Langenberg en Rosé de Beer benadrukken dat verandering begint met “aanwezig zijn”: door mee te lopen, vragen te stellen en verbindingen te leggen.
Arts in Health kunstenaars zijn professionals
Het rapport richtte zich op participatieve Arts in Health-praktijk, niet op vaktherapie. Vaktherapeuten zetten kunst in om therapeutische doelen te bereiken; participatieve kunstenaars ondersteunen welzijn, zonder dat vooraf gezondheidsuitkomsten worden voorspeld. Een sterke praktijk vraagt om professionele kunstenaars. Een professionele kunstenaar daagt mensen uit, verrast hen en ziet ze bovenal als mens. Niet als patiënt of cliënt, maar als maker, muzikant of verteller.
In Nederland zijn meerdere organisaties zich bewust van het belang van training. Zo werken er bij Galerie Atelier Herenplaats professioneel opgeleide kunstenaars. Na zorgvuldige selectie investeert Stichting Appeltaartconcerten in de ontwikkeling van de musici. Bij CliniClowns worden de spelers intensief getraind en aangemoedigd om zich verder te ontwikkelen.
Een goed idee verdient een luisterend oor
Een inspirerend project is nog geen blijvende praktijk. Kunst krijgt pas echt een vaste plek wanneer ze onderdeel wordt van de organisatie, en dat ziet er in elke praktijk anders uit. Bij GGzE is de rol van kunstcoördinator opgenomen in het beleid. Vitalis werkt met cultuuraanjagers in het managementteam. Amsterdam UMC heeft een eigen afdeling Kunstzaken die Arts in Health-projecten ondersteunt. Ruimte voor kunst ontstaat niet vanzelf: daarvoor is organisatorische steun nodig, en soms ook steun vanuit de wijk.
In zorgorganisaties en instellingen is bovendien de steun van bestuurders nodig, en die steun ontstaat zelden rondom een vergadertafel. Veel geïnterviewden zien hetzelfde gebeuren: zodra bestuurders zelf ervaren wat kunst met mensen doet, verandert ook hun blik. Eén directeur die meedoet aan een workshop, ervaart in een half uur vaak meer dan tien beleidsnota's kunnen uitleggen.
Maak het werk zichtbaar
Een tentoonstelling, een korte film, het verhaal van een deelnemer of een concert op de afdeling maakt zichtbaar wat kunst teweegbrengt. Deelnemers worden er trots van, collega’s raken betrokken en bestuurders zien waarom het de moeite waard is om ermee door te gaan. Op professionele wijze vastleggen wat er gebeurt is geen bijzaak, maar helpt de praktijk verder.
Marike Soeterik, projectleider Kunst en Welzijn in Amsterdam, merkt dat een kort filmpje vaak meer bereikt dan een uitgebreide presentatie. Ook ziet ze dat het helpt om een deelnemer aan het woord te laten bij een wijktafel: mensen begrijpen meteen waarom zo’n kunstproject ertoe doet.
Kunst verandert organisaties
Kunstenaars hebben een andere manier van kijken; hier kunnen organisaties van leren.
Een voorbeeld hiervan is het project Progress vs Regress van kunstenaar Melanie Bonajo. Samen met bewoners van een woonzorgcentrum maakte ze een film over hun leven, hun ideeën over technologie en hun blik op de toekomst. Daarbij stond de mens boven de zorgvraag.
Zo'n andere blik doet iets met een organisatie. Zorgteams gaan bewoners anders zien, en bestuurders gaan andere vragen stellen. Daarom noemen sommige kunstenaars zichzelf niet alleen maker, maar ook veranderkundige. Ze helpen collega's in de zorg nieuwe mogelijkheden ontdekken door samen te doen, uit te proberen en bij te sturen.
Het belang van financiering en duurzaamheid
Een vaste plek voor kunst in de organisatie vraagt ook om een duurzame manier van financieren. In de praktijk blijkt een combinatie van verschillende financieringsbronnen vaak het meest toekomstbestendig. Zorgbudgetten, fondsen, gemeenten en culturele partners versterken elkaar en maken het mogelijk om verder te bouwen dan één projectperiode.
Verder lezen?
In het rapport Werkzame elementen in kunst, zorg en welzijn lees je welke factoren volgens professionals bijdragen aan succesvolle en duurzame Arts in Health-praktijken. Download het rapport en ontdek de inzichten, voorbeelden en aanbevelingen uit de praktijk.
Het rapport Werkzame elementen in kunst, zorg en welzijn is opgesteld door Atty Bax (Kunstloc Brabant), Joyce Vlaming (AxionContinu) en Finn Minke (LKCA) voor de werkgroep Praktijk van Arts in Health Netherlands. Voor het rapport werden dertien professionals uit ziekenhuizen, de langdurige zorg en de wijk geïnterviewd.